YER KÜRƏSİ HAQQINDA » Ən maraqlı oxucu portalı
Rss
Ana səhifə

Sorğu

Yeni saytımızı bəyəndiniz?
ƏLA! love
Super! lol
Orta belay
Normal
Belədə crying
Pis recourse

Online
Indi saytda olanlar:
Istifadeciler: 0
Yoxdur

Axtaris robotlari: 1
Googlebot

Qonaqlar: 11
Indi saytda: 12

Saytda sonuncu olanlar:
Son 20 Istifadeci:
acrooobat aegtcxwu82
aztzzjeh04 bafuaskf98
beqvehzb24 buyqhqfy72
CharlieRar Fkbstroy
heezhaih21 Hromodom
Lipoglot lltqrpfp79
meeipfho43 Michaeltup
nijzfivk53 nskckgto81
RobertSt Sebine
Timothyka usgilkdt47

Reklam


Təqvim
«    Sentyabr 2014    »
BeÇaÇCaCŞB
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
 
Ən yaxşı şərhçilər
anazagarre
       Yoxdur
Şərhlər: 35
 
mnorezita
       Yoxdur
Şərhlər: 6
 
tiffanysalesaa
       Yoxdur
Şərhlər: 4
 
Herbillit
       235776182
Şərhlər: 4
 
Ethippivigh
       Yoxdur
Şərhlər: 3
 
RobertSt
       132882683
Şərhlər: 3
 
Michaelaled
       Yoxdur
Şərhlər: 3
 
WalterJam
       Yoxdur
Şərhlər: 3
 
KennethMed
       288314483
Şərhlər: 2
 
Stephentot
       Yoxdur
Şərhlər: 2
 

  • Müəllif: iLK OXUCU
  • |
  • Şərh sayı: 21
  • |
  • Baxış sayı: 16559

 

Yer (lat. Terra) — Gunesh sisteminde uçuncu planet. Orbiti Venera ve Mars planetlerinin arasinda yerleshir.

Yer qrupu planetlerinin en boyuyudur. Canli varliqlarin yashadishi yegane planetdir. Planet teqriben 4-5 milyard il bundan evvel yaranib. Yegane tebii peyki Aydir. Yer sethi çox muxtelif ve elece de girintili – çixintilidir. Onun kutlesinin 95-97 faizi birinci besh yuz milyon il erzinde yaranmishdir. Yer kuresinin yarandishi muddetden beri Yerde atmosfer, hidrosfer, biosfer ve litosfer kimi dord konsentrik ortuk yaranmishdir. Bu ortuklerden bezileri esasen Yer sethinde qeyri-beraber paylanmishdir.
 

 

YER KÜRƏSİ HAQQINDA

 

 

 

”Okean-materik” qanunauyshunlushu haqqinda

 

Yer sethinde muxtelif qanunauyshunluqlar vardir. Onlardan biri odur ki, eger qlobusda bir qiteni deshib keçseniz, oxun ucu okeandan çixacaqdir. Eger oxu eks istiqametde okeandan keçirseniz qiteden, yeni quru sethinden çixacaqdir. Simal Buzlu okeanin eks istiqametinde Antarktida, Afrika ile Avropanin eksinde Sakit okean, Hind okeanin eksinde Simali Amerika, Avstraliyanin eksinde ise Simali Atlantika yerleshir. Yer sethinde ancaq Cenubi Amerika istisna teshkil edir. Onun eks istiqametinde deniz deyil, Cenub-Serqi Asiya yerleshir. Demeli, eger qlobusu masanin ustunde firlatsaq, onun ust terefinde okean olarsa, alt terefinde quru olacaqdir.

Materikler haqqinda

Yer sethinde olan materikler qosha-qoshadir. Simali Amerika Cenubi Amerika ile, Avropa Afrika ile qoshalashir. Burada ancaq Antarktida mustesnaliq teshkil edir. Eger biz yer kuresini dord dilime bolmush olsaq ondan uç dilime ancaq okean dushecek, Antraktida ise dilimlerin ucunda dord hisseye ”parçalanmish” olacaqdir. Yer sethinin bu xususiyyetlerini bir esr bundan evvel Reklyu ”uç birge paralel ekiz materikler qanunu” adlandirmishdir. Her bir dilimde olan materikler cenub hissede yerleshen shimaldaki materike nisbeten sherqe doshru oz yerini deyishmishdir. Demeli, onlar bir meridian uzre yerleshmir.

Diger qanunauyshunluq

Materiklerin cenub hissesi bir qanun olaraq nazik olub, oxvari shekildedir. Onlarin shimal hissesi ise çox genishdir. Demeli, materikler bir nov uçbucaq sheklindedir. Hetta Antarktida bele armudvari shekle malikdir.
Cenub yarimkuresi materiklerinin qerb hissesi batiq, sherq hissesi ise çixintilidir. Odur ki, Afrikanin qerbinde Qvineya, Avstraliyanin qerbinde ise Boyuk Avstraliya korfezi vardir.
Bezi materiklerin sherq hissesinde eymevari shekilde olan adalar silsilesi oldushu halda, onlarin qerb hissesinde bele adalar silsilesi yoxdur. Antil eymesi, Asiyanin sherqinde olan neheng adalar silsilesi buna misal ola biler.

Yerin umumi strukturu

Yer sethinde mushahide edilen xususiyyetler esasen Yer kuresinin oz oxu etrafinda firlanmasi, elece de Yer qatinda bash veren irimiqyasli qalxma ve çokme ile elaqedardir. Simal yarimkuresinde qurunun çox, Cenub yarimkuresinde az olmasi shimalda (mulayim zonada) qalxmanin, cenubda (mulayim zonada) ise çokmenin ustunluk teshkil etmesi ile izah edilir. Lakin shimalda mulayim zonada bash veren qalxma shimal qutbunde çokme ile, cenubda, mulayim zonada ise çokme Antarktidada qalxma ile evez olunur.
Simal yarimkuresine nisbeten Cenub yarimkuresinin hecmi boyuk suretle sixilir.
Ekvator qurshashinda materiklerin qalxmasi uzerine xususi zonalarda bash veren esrlik qalxmalar da gelmishdir. Ekvator qurshashinda Yer qabishi kutlesinin çokmesi Cenubi Amerikanin ve Afrikanin oraqvari shekil almasina sebeb olmushdur. Simal yarimkuresinde materiklerin qerbe, Cenub yarimkuresinde ise sherqe hereket etmesine esas sebeb yer qabishinin Simal yarimkuresinde qalxmanin ustunluk teshkil etmesi ile izah olunur. Materik ve okeanlarin antipodlushunun her iki yarimkurede paylanmasi, quru ve denizlerin paylanma xususiyyetlerinden gorunur ki, planetin firlanma sheraitinde beraberlik muvazinetinin saxlanilmasini temin edir. Demeli, bu qanunauyshunluqlar da, yerin firlanmasinin neticesidir.

Yer kuresinde buzlaqlar

Yer kuresi tebietinde genish sahe tutan soyuq eraziler var. Dunya okeanlarinin orta illik temperaturu +4 derecedir. Lakin onun 90 faizinin orta illik temperaturu sifir dereceye yaxindir. Coshrafi ortukde ele yerler vardir ki, orada daim menfi temperatur hokm surur. Soyuq sahenin esas xususiyyetleri ondan ibaretdir ki, burada buzlaqlar yaranir. Buzlaqlar hem quruda, hem de Yer qatinin ust hissesinde emele gelir. Akademik S.A.Kalesnikin melumatina gore, Yerin quru sahesinin 10 faizi buzlaqla ortuludur. Eger bu buzlaqlari quru sethine eyni beraberde paylamaq mumkun olsa idi, onda quru sahesinde 182 metr qalinlishinda buz qati yaranardi. Eger bunlar erise idi, dunya okeaninin muasir seviyyesi 66 metr qalxmish olardi. Bele halda okean seviyyesinden 66 metr yuksekde olan butun quru saheni su basardi. Antarktidada buzlashin maksimal qalinlishi 4200 metre, Qrenlandiyada ise 3400 metre çatir. Eger Antarktida buzlashi Qafqazi ortmush olsa idi onda Kiçik Qafqazda heç bir zirve buzlaq altindan uste çixa bilmezdi. Boyuk Qafqazda ise ayri-ayri zirveler, adalar sheklinde 400-500 metr ucala bilerdi.
Yer sethinde daimi donushluq 21 milyon kvadratkilometr sahe tutur. Bu, qurunun 14 faizini teshkil edir. Ondan ancaq bir milyon kvadratkilometri Cenub yarimkuresinin payina, qalan 20 milyon kvadratkilometri - ise Simal yarimkuresinin payina dushur. Daimi donushlushun maksimal qalinlishi Vilyuy çayinin sol qolu olan Marxi çayinin yuxari axininda 1500 metre çatir.

Yer qabishi

Yer qatinin kontinental tipi quruya ve okeanin 200 metre qeder derinliyi olan dibine aiddir. Okean tipli Yer qabishi okeanin 4000 metrden derinde olan dibinde movcuddur. 2000 metrden 4000 metre qeder derinliyi olan okean dibi yer qatinin kontinental tipinden okean tipine keçid zonasidir. Demeli, Yer qabishinin qranit qatinin qalinlishi muxtelif olub, fasilelidir. O, okean dibine doshru yox olur. Yer qabishinin qalinlishi Himalay, Pamir, Qafqaz dashlari altinda 60-80 kilometr, sualti silsileler altinda 20-30 kilometrdir.
Hesablamalar gosterir ki, qurunun 70 faizini 1000 metre qeder olan mutleq yukseklikler, okeanlarda ise 3000 metrden 6000 metr arasinda olan derinlikler teshkil edir. Demeli, yer qabishinin esas hissesini materikler ve okean çokeklikleri tutur. Quruda dashlar, okeanlarda ise çokeklikler ikinci dereceli relyef elementleridir.
Yer qabishinin iri strukturlari esasen meridian istiqametinde uzanir. Buna gore de materik shualari, dash sistemleri ve elece de yer qabishinin esas alçalmalari meridian istiqametinde uzanir. Akademik A. Qriqoryev mueyyen etmishdir ki, materikler esasen merkez hissede alçaq, etraf hisselerde ise eksine, yuksekdedir. Yer qabashinda en yuksek zirvenin (Everest dashi — 8848 metr) ve en derin okean çokekliyinin (Marian çokekliyi — 11.034 metr) qerbden-sherqe uzanan esas quru sahesi Alp qirishishi dovrunde emele gelmish qurshasha aiddir. Buna Alp-Qafqaz-Himalay dash sistemini misal çekmek olar. Dunya okeani dibinde qerbden-sherqe uzanan sinmalarin eni 100-200 kilometr, uzunlushu ise bezen 3000 kilometre çatir. Bele sinma zonasi Sakit okeanda 20-den artiqdir. Bu sinmalar yer qabishinin ufuqi istiqametde hereket etmesi neticesinde yaranmishdir. Bir qrup alim ister dash sistemlerinin, isterse de tektonik sistemlerin ve tektonik xetlerin uzanmasini ekvatorla qutb arasinda bash veren sixilmalarin gerginleshmesi ile izah edir. Bashqa sozle bu, yerin formalashmasinin deyishmesi ile bashlidir.
Yuxarida deyilenlerden aydin olur ki, yer qabishinda bir sira umumi oxsharliq ve ferq vardir. Onlardan biri Yer kuresinin daxili qurulushundan ireli gelen amillerden, digeri ise ondan çox-çox uzaqlarda — kainatda bash veren amillerden asilidir. Yer qabishinda yaranan deyishiklik ister shaquli ve isterse de ufuqi istiqametlerde bash veren hereketlerle bashlidir. Saquli istiqametde bash veren tektonik hereketler dashliq erazi, ufuqi istiqametde bash veren tektonik hereketler ise esasen duzenlik ve çokeklikler yaradir. ufuqi ve shaquli hereketlerin bash vermesi yer qabishi altindaki ortuyun — mantiya kutlesinin axmasi ile elaqedardir. Planetimizin firlanmasi, istilik konveksiyasi ve ya yerin cazibe quvvesi neticesinde qeyri-beraber shekilde herekete gelmish qabiqalti axin mantiya kutlesinin qalxmasina sebeb olur. Bu ferziyye terefdarlarindan birinin — Menardin fikrince, mantiya kutlesininin yer qabishi altinda qalxmasi okean dibinin shishmesine ve ya yukselmesine, okean altinda ise materik yastanlarinin yaranmasina sebeb olur. Belelikle, qabishin çatmavari qalxmaya meruz qalmasinin zirvesinde sinmalar yaranir. Mantiya kutlesi Yer qabishinin ust terefine doshru axdiqda o, merkezde iki hisseye bolunur. Ondan bir axin sasha, diger axin ise sola doshru hereket edir. Saquli istiqametde yer qabishina doshru qalxan axinin iki shaxeye bolunduyu yerde yer qabishi elave olaraq dartinmaya meruz qaldishindan o, (yer qabishi) parçalanir ve okeanalti dereler — rift zonalari yaranir. Mantiya kutlesinin ufuqi istiqametde olan shaxeleri materiklerin kokune toxunduqda ashashiya doshru sixilir ve neticede materiklere yaxin yerlerde çokeklikler ve ya okean depressiyalari yaranir.

Yer kuresinin temperaturu

Yerin heyat uçun en lazimli shertleri onun temperaturu ve atmosferidir. Planet canlilarin, xususile de insan kimi son derece murekkeb canli varliqlarin yashaya bileceyi temperatura ve nefes ala bileceyi atmosfere malikdir. Ancaq bu iki amil de bir-birinden son derece ferqli faktorlarin her birinin ideal olçude mueyyen edilmesile emele gelmishdir.
Bunlardan biri Yerin Guneshden mesafesidir. Elbette, Yer Guneshe Venera qeder yaxin ve ya Yupiter qeder uzaq olsaydi, heyata imkan veren temperatur olçusune malik ola bilmezdi. Karbon esasli uzvi molekullar, 120 °C ile -20 °C arasinda deyishen temperaturda emele gelirler. Gunesh sisteminde bu temperatura malik olan yegane planet ise Yerdir. Butun kainati dushundukde heyat uçun lazimli bu temperatur intervalinin elde edilmesinin çox çetin oldushunu gorerik. Çunki kainatdaki temperaturlar en qizmar ulduzlarin milyardlarla derece qorxunc temperaturlarindan ”mutleq sifir” noqtesi olan -273.15 °C-ye qeder deyishir. Bu neheng temperatur intervali içinde karbon esasli heyata imkan yaradan temperatur çox azdir. Amma Yer kuresi mehz bu temperatura malikdir.
Amerikali geoloqlar Frank Press ve Reymond Siver de Yer sethinin temperaturuna diqqet çekirler. Bildirdiklerine gore, ”heyat sadece çox mehdud temperatur intervalinda mumkundurg ve bu temperatur Guneshin temperaturu ile mutleq sifir arasindaki mumkun temperaturlarin texminen 1%-lik hissesini teshkil edir. Yer kuresinin istiliyi mehz bu intervaldadir.” (F. Press, R. Siever, Earth, New York: W. H. Freeman, 1986, s. 4) Yerin ideal temperaturunun planetde beraber paylanmasi da son derece vacibdir. Bele ki, bu tarazlishin temin edilmesi uçun bezi xususi tedbirler gorulmushdur.
Meselen, Yer kuresinin oxunun 23°27-lik mailiyi qutblerle ekvator arasindaki atmosferin heddinden artiq istileshmesinin qarshisini alir. Eger bu maillik olmasaydi, qutb bolgeleri ile ekvator arasindaki istilik ferqi daha çox artacaq ve heyat uçun lazim olan atmosferin movcud olmasi mumkunsuz olacaqdi.
Yerin oz etrafindaki yuksek firlanma sureti de temperaturun beraber paylanmasina komek edir. Yer kuresi sadece 24 saata oz oxu etrafinda firlanir ve bunun sayesinde geceler ve gunduzler qisa davam edir. Qisa davam etdikleri uçun de gece ile gunduz arasindaki temperatur ferqi çox azdir. Bu tarazlishin ehemiyyetini bir gunu bir ilinden daha uzun olan ve buna gore gece-gunduz arasindaki temperatur ferqi 1000 °C-ye çatan Merkuri ile muqayise edildikde gormek olar.
Yer uzunun formalari da temperaturun beraber paylanmasina komek edir. Yerin ekvatoru ile qutbleri arasinda texminen 100° C-lik temperatur ferqi var. Eger bele bir temperatur ferqi kele-koturluyu çox olmayan sethde bash verseydi, sureti saatda 1000 km-e çatan firtinalar Yerin altini ustune çevirerdi. Lakin yer uzu temperatur ferqine gore ortaya çixacaq quvvetli hava axinlarinin qarshisini almaq uçun kele-kotur formadadir. Bu formalar, yeni sira dashlar Çinde Himalaydan bashlayir, Anadoluda Taurus dashlari ile davam edir ve Avropada Alp dashlarina qeder sira dashlar sheklinde uzanaraq qerbde Atlantik okeani, sherqde Sakit okeanla birleshir. Okeanlarda ise ekvatorda emele gelen artiq temperatur mayelerin temperatur ferqini dereceli shekilde tarazlamasi sayesinde shimala ve cenuba oturulur.
Habele Yerin atmosferinde temperaturu davamli shekilde tarazlayan bir sira sistemler de var. Meselen, bir bolge daha çox isindikde suyun buxarlanmasi artir ve buludlar çoxalir. Bu buludlar ise Guneshden gelen shualarin bir qismini geri qaytararaq ashashidaki havanin ve sethin daha çox isinmesinin qarshisini alir.
Butun bunlar Yer planetinin heyat uçun xususi shekilde yaradildishini ve butun xususiyyetlerin bu meqsede gore nizamlandishini gosterir.

  • Tarix: 30-07-2012, 11:04
  • Bölmə: Fiziki

Əməyə hörmət olaraq verilən xəbərlərə fikirlərinizi bildirməyi unutmayın!

  • müəllif: Unknown
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 1
litosfer haqqindaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa angry

  • 2
yer kuresi haqqinda melumat winked

  • müəllif: Sahin
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 3
BELE YAZI OLAR APTALLAR ah ah

  • müəllif: ramil
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 4
sagolun bu melumati verdeyinize gor

  • müəllif: Sevinc
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 5
Tektonik hereketler neçe qrupa ayrilir?? Hansilardi? Bu barede yaza bilersiz?

  • müəllif: Sadiq
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 6
Yerin su sethi haqqinda yazmayiblar! recourse

  • 7
:лаугхинг: [center][/center]tyyyyyyyyyyyy

  • müəllif: lima
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 8
cox maraqlidir .

  • 9
az melumat yazmisiniz eeeeeeeeeee birdeki muellimim deyir ki, bezilerini shev yazmisiniz

  • müəllif: 7b
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 10
amma cooooooooooooooooooooooooooooooooooooox teskkur edirem size love

  • müəllif: mira
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 11
materiklərə kimi hər şey var. 6-cı sinifəm deyə bunları keçirəm. wink lol

mən buranı çox sevdim i love you

  • 12
lol cox tesekkur edirem derslerime komek oldu

  • müəllif: lika
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 13
hepsi bir - biriden guzel

salam cok ama cok guzel megamlar... smile laughing tongue wink

  • müəllif: mediw
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 14
hmmmm amma qlobus haqqinda axtarirdim men yeqinki heckimin istediyini yamayipsizki 99% vermeyipsiz deyir yerde qalannar iose tesekkur edir am

  • müəllif: Daronin
  • Qrupu: İstifadəçi Statusu: Offline
  • 15
ивэсэп http://stihoplet.net/ перевод
Конкурсы в школу кандидат экономических наук налоги
индексы москвы [url=http://theworldsaler.info/devushka-bi-za-i-protiv/comment-page-13/]theworld
saler.info
прайс клаб картридж черный
MUI IE7 x64 http://radiolocate.ru/ кильдишев игорь васильевич
михайлов роман романович http://kriminalmovies.info/ Замок врезной 98-95Л

  • 16
coooooooooxx yaxsidi love winked lol

  • müəllif: Naməlum
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 17
Çox qarışıqdıııııııııııııı.Heç nə başa düşmədimmmm. am am am

  • müəllif: nur
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 18
Sahin,
Sahin,
Sahin,
Sahin,
super twk

  • müəllif: lemancik
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 19
BURDA AFRIKA HAQQINDA MELUMATI OLAN VARRR?

  • müəllif: can
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 20
belede xosma gelmedi tongue

  • müəllif: İlahe
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 21
super melumatlar var twk lar wink


Şərh yazmaq

Adınız:* E-Mail:*
Təhlükəsizlik şifrəsi: *