"SARI GƏLiN" MAHNISININ TARiXi » Ən maraqlı oxucu portalı
Rss
Ana səhifə

Sorğu

Yeni saytımızı bəyəndiniz?
ƏLA! love
Super! lol
Orta belay
Normal
Belədə crying
Pis recourse

Online
Indi saytda olanlar:
Istifadeciler: 3
IfPLPddnjP Josephtow
UaJXNxbqpO

Axtaris robotlari: 0
Yoxdur

Qonaqlar: 23
Indi saytda: 26

Saytda sonuncu olanlar:
Son 20 Istifadeci:
InZGAamaqH aaklelide
CaQYVkywmT dutnfnpxfl
fgtuabzz83 HnKSDonoxD
kfgfdhdorg ljdedseyroocq
ljdwefdsyronca lmngdcveia
nfeybvpx11 nviyrxqa20
pacdffgsvdrlwq pasyaerfgb
RwAFRvufbW RyFPLwsanF
TzAMUfdblP VuLPGbliiK
wiiyqwfy46 wysypspd80

Reklam


Təqvim
«    Noyabr 2014    »
BeÇaÇCaCŞB
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Ən yaxşı şərhçilər
Josephhuh
       Yoxdur
Şərhlər: 19
 
toneypan
       Yoxdur
Şərhlər: 16
 
Philippof
       Yoxdur
Şərhlər: 15
 
Grovergex
       Yoxdur
Şərhlər: 12
 
kamanpi
       182485476
Şərhlər: 10
 
sdasd
       Yoxdur
Şərhlər: 8
 
MiguelDon
       Yoxdur
Şərhlər: 6
 
Stephentot
       144843422
Şərhlər: 6
 
Arthurst
       Yoxdur
Şərhlər: 6
 
voivi
       Yoxdur
Şərhlər: 6
 

  • Müəllif: admin
  • |
  • Şərh sayı: 45
  • |
  • Baxış sayı: 2249


Musiqi

 

 
«Sari Gelin» mahnisini dinleyen her bir azerbaycanli uçun bu mahni olduqca doshmadir. Evvela, ona gore ki, mahninin sozleri oshuz turklerinin Boyat boyunun yaratdishi edebi uslubda, bayati janrinda yazilib. Cemisi yeddi hecadan ibaret, olduqca sade veznde yazilmish bu sozler bayati janrinin butun musbet keyfiyyetleri, axicilishi, sadeliyi, aydin ifade terzi ve mehz xalq dili ile yazildishi uçun çox sevilir. Bayati yalniz turklere aid bir yaradiciliq numunesidir. Bu uslub iraq turkmenleri ve azerbaycanlilarin en çox istifade etdiyi xalq yaradicilishi numunesi olmaqla bashqa heç bir xalqin shifahi yaradicilishinda rast gelinmeyen bir numunedir.
Mahninin olduqca populyarliq qazanmasinin ve sevilmesinin ikinci sebebi ise onun mezmunu ile bashlidir. Mahnida bir nakam eshq hekayesinden behs edilir ve bu hekayet olduqca tesirli sozlerle tesvir olunur. Mahnini çox sevdiren uçuncu cehet ise onun melodiyasinin yene xalq yaradicilishinin bashqa bir numunesi olan ashiq senetinden qaynaqlanmasidir.





ilk baxishdan her ne qeder bu mahninin ashiq havalari ile uyshunluq teshkil etmediyi tesevvuru yaransa da, mahniya diqqetle qulaq asdiqda onun melodiyasinin alt qatlarindan en qedim ashiq havalarindan olan "irevan çuxuru«nun ritmleri aydin sezilir. Sanki „irevan çuxuru" havasi „Sari Gelin"de daha leng, daha aramla, daha hezin ve qemli shekilde seslenmekle bu eshq hekayetinin bitmesini istemir, bu çaresiz eshqe yas tutarcasina hezin-hezin inildeyir.

Bes, tepeden-dirnasha ister sozleri, ister musiqisi ve isterse de qemli mezmunu ile turk ruhunun dashiyicisi olan bu mahniya niye bashqalari sahib çixmasha çalishir?! Bu mahninin gerçek tarixçesi varmi? Varsa necedir? Arashdirmamizda bu suallara cavab tapmasha çalishacashiq.

Xalq hekayeti Sari Gelin Huseyn Cavid yaradicilishinda

Evvela, qeyd etmek lazimdir ki, „Sari Gelin" mahnisinin movzusu folklor numunelerimizden biri olaraq uzun muddet shifahi xalq edebiyyatimizda movcud olub. Sonra musiqileshib, daha sonra ise bu mahninin hekayeti boyuk dramaturq Huseyn Cavidin „Seyx Senan" eserinin sujetinde qismen oz eksini tapib. Seyx Senanda da, „Sari Gelin"de de ashiq muselman, meshuqe ise xristiandir. Her iki yaradiciliq numunesi dramatik sujet uzerinde qurulub ve s. Lakin oxsharliq bununla bitmir. Ona gore de, daha etrafli izahata keçek.

Gorunur dahi Huseyn Cavid Seyx Senani yazanda eserin esas sujet xettine o zamanlar el arasinda shifahi folklor numunesi kimi movcud olan hadiseni daxil edib. Elbette, sujet Cavid intellekti, zekasi, elmi-felsefi dunyagorushu, parlaq istedadi ve mukemmel edebi dushuncesi ile olduqca zenginleshdirilir. Oxucunu dini felsefe ile dunyevi felsefenin ziddiyyetleri, belke de, harmoniyasi ile uz-uze qoyur. Ancaq eyni zamanda, bu zenginliyin içerisinde sade ve semimi ana xett, ezeli ve ebedi nakam eshq hekayesi bir inci kimi parildayir.

Meqsedimiz eserin bedii keyfiyyetlerini tehlil etmek olmadishi uçun ele buradaca „Seyx Senan"la „Sari Gelin" arasindaki elaqenin ne ile bashli oldushunu aydinlashdirmasha çalishaq.

ilkin yazili menbe doshrudan da ilkdirmi?!

Bu yarimbashlishi tesadufi seçmedik. Ancaq movzumuzla birbasha elaqedar oldushu uçun indi istinad edeceyimiz menbeni sherti olaraq ilkin yazili menbe adlandiracashiq (Sonra ise daha qedim yazili menbeye uz tutacashiq). Bu menbede „Sari Gelin" mahnisinin tarixi ile bashli olduqca maraqli faktlar var. Menbe kimi teqdim etdiyimiz eser Osmanli yazari Ahmet Refik Altunayin „Kafkas yollarinda" adli xatireler kitabidir.

Muellif Birinci Dunya muharibesi dovrunde yuzbashi rutbesi ile Osmanli ordusunda xidmet etmish bir herbçidir. Muharibeden sonra istanbul Derulfununda (universitetinde) Osmanli tarixi muellimi olmush ve muxtelif vezifelerde çalishmishdir. Birinci Dunya muharibesinden sonra ermenilerin turklere qarshi toretdiyi soyqirimi ve cinayetleri yerindece tesbit etmek ve dunyaya çatdirmaq meqsedile istanbulda xarici jurnalistlerden ibaret bir heyet duzelderek, 1918-ci ilin 17 aprel, 20 may tarixleri arasinda Anadoluya sefer teshkil edir. Sefer çerçivesinde Karsa, Sariqamisha, Ardahana, Artvine, Batuma ve s. qeder hemin heyetle beraber gelib çixir. Muellif Anadolunu dolashib ermeni vehshilikleri ile yanindaki numayende heyetini tanish etmekle beraber, bu facie ile bashli yaranmish ashilari, folklor numunelerini, bezi hallarda ise ayri-ayri insanlarin shexsi faciesini qeleme almishdir.

Ahmet Refik Altunay qeyd edir ki, Anadolunun en ucqar noqteleri olmasina baxmayaraq, burada yashayan insanlar çox selis turkce danishirlar. Bu qeydden sonra muellifin verdiyi sheir ve yazi numunelerine baxdiqda aydin olur ki, onun „selis turkce" kimi xarakterize etdiyi dil Azerbaycan turkcesidir. Ardahanin Merdinik kendinde Eli adli bir shexsle qarshilashan Altunayin diqqetini onun shexsi faciesi ve oxudushu mahni çekir. Eli eslen ermenilerin viran qoydushu Oxçu kendindendir. Texminimize gore, bu kend hazirda Ermenistan Respublikasinin Amasiya rayonunun (Soreil mahali) Oxçuoshlu kendidir...

Kendin ehalisinin bir qismi ermeni-rus birleshmeleri terefinden oldurulub, bir qismi qaçqin dushub. Tale Elini Ardahanin Merdinik kendine getirib çixarib (Qeyd: Ardahanla Amasiya bitishik coshrafiya oldushu uçun ehalinin evvelceden six dostluq ve qohumluq elaqeleri olub). Eli shamli dashlara, Koroshlu tepelerine, oradan doshan seher guneshine baxaraq ele hezin turkuler oxuyur ki, ele bil ruhu eshqden yanan bu mahnilari yaradan, qelbinin kederini (elemlerini) hezin bir feryadla ruhumuza oturmek isteyen ashiq o ozudur. Bu fikri Elini dinleyen Altunay soyleyir. Onun en gozel mahnisi ise „Sari Gelin"dir.

Bir mahninin uç sirri…

Ahmet Refik Altunay mahninin movzusu haqqinda bele bir hekaye neql edir. Bir turk genci kendinde yashayan bir xristian qizi sevir. Seherler tarlaya gederken arxasindan onu izleyir, axshamlar suruler ashillarina donerken sevgilisinin gozelliyini seyr ederek ruhunun ateshini teselli etmeye çalishir. Fikren, hissen qiza o derecede ashiq olur ki, bir bazar gunu eline bir xaç alaraq seher xristianlarla beraber kilseye gedir. Bir kuncde durub sevgilisinin ve onun dininden olanlarin ibadetini seyr edir. Sonra ise yaniqli ve hezin sesle ashashidaki mahnini oxumasha bashlayir:

Vardim kilsesine baxdim xaçina,
Mail oldum boluk-boluk saçina.
Qiz, seni goturem islam içine,
Vay, Sinan olsun, Sari Gelin.
Ah, seni vermem dunya malina.


Teessuf ki, Refik Altunay mahninin yalniz bir bendini verir. Ancaq ele bu bir benddece olduqca maraqli informasiya var. Birincisi, mahninin tarixçesinden belli olur ki, bir turk genci oz kendinde yashayan xristian sevgilisi uçun bu mahnini yazib. ikincisi ve en onemlisi odur ki, mahninin muellifinin adi Sinandir. uçuncusu ise odur ki, xristianlar ve muselman turkler eyni kendde beraber yashayirlar. Bu ne demekdir? Bu suala bir az sonra cavab vereceyik. indi ise biz artiq bilirik ki, mahninin muellifi Sinan adli bir muselman turkdur ("muselman turk” sozunu tesadufi ishletmirik). Biz hem de onu bilirik ki, Anadoluda Sinan kimi teleffuz olunan adi biz Senan kimi ifade edirik. Demeli, mahnidaki Sinan ile Huseyn Cavidin Senani eyni shexsdir.

Seyx Senan felsefesi ve mehebbet

Boyuk Cavid ise bu hekayeni felsefi dramaya çevirmek uçun Senani Medineye, Mekkeye apararaq onu islam dininde sheyx rutbesine qeder ucaldir. Sade xristian qizini ise rahibeye çevirir. Belelikle, meseleni dramatikleshdirir, ona umumi dini-felsefi ve dini-ictimai kontekstde yanashir. Dini ayri-seçkiliyin ve movhumatin insanlisha getirdiyi belalari qabariq shekilde teqdim etmekle insanlara ibret dersi vermeye çalishir. Eyni zamanda, xristian ve islam dininin umumi tekallahliliq felsefesinden çixish ederek Seyx Senanin humanist yanashmasi ile iki din arasinda keskin tenqidi movqeleri yumshaldir.

Seyx Senan qizin ona verilmesi muqabilinde evvelce sherab içmeyi qebul edir, ona rishxend eden dostlarina bunun Allahin yaratdishi nemet oldushunu xatirladir, daha sonra xaç taxir ve bunun da dinimizde isanin da peyshember kimi qebul edildiyi ile izah edir. Sonra „Qurani-Kerim"i yandirir ve buna etiraz eden ulemalara yandirilanin, sadece, kashiz ve murekkeb oldushunu, „Qurani-Kerim"in ise ilahi hikmet kimi ebedi olacashini soyleyir. Daha sonra donuz otarmashi da qebul edir ve bunu sevgilisine adi xidmet kimi teqdim edir.

Belelikle, sevginin, eshqin en ulvi, en ali hiss oldushunu subut etmekle bu hissleri ona bexsh eden Allahin onu bashishlayacashina da emin oldushunu bildirir. Bu bir mominin, ilahiyyat aliminin, sheyxin kamil imanindan, mukemmel dunyagorushunden, ali ve humanist inancindan doshan movqeyidir. Bu movqede kiçik tereddudleri olan sheyx uzunu Allaha tutaraq shikayetlenir.

Yandim Allah, nedir bu ishgence?
Hem de dehshetli, datli eylence.
Ateshi eshq bir sheadet imish,
Bu da bir bashqa durlu cennet imish,
Bende yox ishtika, feqet, yareb!
Yokmudur sende merhemet, ya rebb!
Geliyor hep bu hiyleler senden,
Beni bilmem niçin yaratdin sen?!

Seyxin bu tereddud ve shikayetlerine ise ilahi terefinden gonderilmish bir melek cavab verir.

Hiç merak etme, mohterem Senan,
Seni esla unutmamish Yaratan.
Sana xaliq olub yegane penah,
Hem shefaetçidir Resulullah.
Seni teqdis eder melekler, inan,
Heç telash etme, gel, boyuk Senan.

Bu ilahi sozlerle boyuk sheyxin telash ve intizarina son qoyulur. Allahin onun yaninda oldushu bildirilir. Dolayisi ile onun eshq ushrunda atdishi addimlara beraet verilir. Buna gore de, Seyx Senani da, Sinani ve Sari Gelini de ebediyashar eden mehz eshqdir. Bu hekayenin dilden-dile dusherek, nesilden-nesle oturulmesi de, bu mahninin insanlarin qelbini riqqete getirmesi de Allahin teqdiridir.

Adlar ne deyir?!

indi ise yeniden movzuya qayidaq. Çox maraqlidir ki, Huseyn Cavid dram eserindeki gurcu obrazlarinin adini gurcu adlarla, meselen Serqo, Simon, Nino, ereb obrazlarini ereb adlari ile, meselen, Zehra, Ezra, Sedra, Eblulula, Mervan, azerbaycanli obrazlarinin adlarini azerbaycanli adlari ile, meselen, Oshuz, ozdemir ve s. sheklinde verir. Bu, muellifin obrazlarin milli xarakterine ve hetta adlarinin seçimine bele ne qeder diqqetle yanashdishini, bu meselede xususi hessasliq numayish etdirdiyini gosterir. Bele olan halda ilk baxishda xristian gurcu kimi gorunen qizin adinin Xumar, atasinin adinin ise Platon olmasi teeccub ve sual doshurur.

Goresen, dahi Huseyn Cavid gurcuce 3-4 addan bashqa ad bilmirdi?! Yoxsa bilerekden, dushunerekden xristian qizin adini Xumar, atasinin adini ise Platon kimi verirdi. Elbette, istanbulda tehsil alan, defelerle Bakidan Batumiye, oradan ise gemi ile istanbula gedib-gelen Huseyn Cavid onlarca, yuzlerce, gurcu adi bilirdi. Belke ele gurcu dilini de az-çox bilirdi. Bes, neye gore eserin qehremanlari seviyyesine yukseltdiyi ata ve qizin adlarini gurcu adlari ile vermirdi?

Ele kilid noqte de burdadir. Huseyn Cavid qehremanlarin kimliyini ya deqiq bilir, ya da heç olmasa onlarin gurcu olmadiqlarini deqiq bilirdi. Ona gore de, bu obrazlara gurcu adi vermekden imtina etmish, onlarin kimliyinin arashdirilmasini gelecek nesillere vezife olaraq buraxmishdi.

Niye Platon, niye Xumar, yaxud Huseyn Cavidin sirri ne idi?!

Ele ise Seyx Senanin ashiq oldushu xristian Xumar ve atasi Platon kimler idi? Yene Huseyn Cavidden sitat getirmekle Platondan bashlayaq. Platon eyyash ve içki dushkunudur. Onun verdiyi zulmlerden sonra heyat yoldashi dunyasini deyishib. Kiçik yashli Xumar bunlarin shahidi oldushuna gore evlenmemeye qerar vererek, yarirahibe heyat terzi keçirir. Platon ise xristian olmasina baxmayaraq, yerli ehali, hetta papaz terefinden de yad unsur kimi qebul edilir. Eserde bu ziddiyyet Simonla Serqonun dialoqunda ashashidaki kimi terif edilir:

Sen ne dersin, shu derbeder Platon
Seyx Senana qiz verirmi?..
Simon………………..!
O bir insan ki, pek firumaye
And içib Tanri oshlu isaye
Basmish incile el, inan verecek…
Su herif pek inadçidir gerçek
Qizi bedbext edib de oldurecek.

Aha!.. Bizce, Huseyn Cavid bilerekden, ya bilmeyerekden qehremaninin sirrini burada açir. Birincisi, Platonu gurcu Simon derbeder adlandirir, ikincisi, furmaye (zatiqiriq), uçuncusu, inadkar. Birinci iki keyfiyyet Platona qarshi gurcu eqoizmidir. Çunki xristian olmasina baxmayaraq, o, gurcu deyil, buna gore de, gurculer terefinden ashashilanir. uçuncu keyfiyyet ise Platonun milli-etnik kaloritidir, inadkar. Onda Platon gurcu deyilse, ermeni deyilse, bes kimdir?! Elbette, xristian qipçaqdir. Elbette!

ilkin menbeden daha qedim menbelerde „Sari Gelin"

Ele buradaca arashdirmamizi bir az da derinleshdirerek, bir neçe esr one aparaq. „Sari Gelin" mahnisinin xristian-qipçaq versiyasini tapmasha çalishaq. Bir arashdirmamizda qeyd etmishdik ki, xristian-qipçaqlar Azerbaycana selcuqlu-islam axinindan sonra ucqarlara çekilmeye bashlamish, daha çox xristian toplumlara yaxin yerlerde meskunlashmasha bashlamishdilar. Bele muhafizekar xristian qipçaqlardan biri de qipçaq Platon idi.

Huseyn Cavide gore hadiseler Tiflis etrafinda, Refik Altunaya gore ise Ardahan etrafinda bash vermishdi. Her iki mekan xristianliqla islamin kesishdiyi, yaxud iç-içe girdiyi ucqarlardir. indi ise yuxarida soz verdiyimiz xatirlatmaya qayidaq.

Refik Altunayin neql etdiyi hekayede Senanla Sari Gelin bir kendin ushaqlari idi. Kendin yarisi xristian, yarisi ise muselmandir. Demeli, bu kendde yashayan qipçaq turklerinin bir qismi islami qebul edib, daha muhafizekar olan ikinci qismi, yaxud dindar elitasi enenevi xristian dininde qaliblar. Buna baxmayaraq, qebiristanliqlarini hele de ayirmayiblar. Eyni qebiristanliqda 100 il evvelki xristian turklerin muselman nevesi de defn olunub (yeri gelmishken, hazirda Gurcustanin Dmanisi rayonunda bele bir qebiristanliq hele de qalmaqdadir). Sen deme, gurcu dindashlarinin xristian Platonu xor gormesinin, onu derbeder ve inadkar adlandirmalarinin sebebi onun qipçaq olmasi ile bashli imish…

»Sari Gelin«in Ukrayna, yaxud Desti-Qipçaq versiyasi

Yeniden qipçaqlara ve xristian qipçaqlar arasinda, ozu de Azov denizinin shimal-qerb sahillerinde yashayan xristian qipçaqlar içerisinde movcud olan „Sari Gelin" mahnisinin indiye qeder bize melum olmayan versiyasini oyrenmeye çalishaq.
Adini bilerekden yazmadishimiz muellifin çox çetinlikle elde etdiyimiz mexfi qrif adi altinda qorunan eserinde mahninin orijinali beledir:

Axiz, sat`in ormezler
Sen`i, ban`a bermezler.
T`el, alayim, xaçayim
Xaranqilix kormezler.
Axiz, sat`in set`iz xat
T`es birisin, bizqe sat
Anen-baben xail olsa
T`el boqeje bizqe yat.

indi ise doshmaca dilimizde olan bu kiçik sheiri hazirki edebi dilimize uyshun shekilde teqdim edek ve sonra tehlile bashlayaq. Seir bele seslenir:

Ay qiz, saçin hormezler,
Seni mene vermezler.
Gel, alayim, qaçayim,
Qaranliqdir, gormezler.
Ay qiz, saçin sekkiz qat,
Kes birisin bize sat,
Anan-baban razisa
Gel bu gece bizde yat.

Bu sheiri qisaca tehlil etmekle biz „Sari Gelin" mahnisinin sozlerinin mehz xristian qipçaqlarina aid oldushunu isbat etmekle yanashi, muasir dilimizde seslenen mahninin sozlerinin mena tutumunun ne oldushunu da aydinlashdirmish olacashiq. Çunki hele de „Saçin ucun hormezler" misrasi ile „Seni mene vermezler" misrasi arasinda bir mentiqi elaqe qura bilmirik. Yeni „seni mene verib vermemekle", „saçin horulub-horulmemesinin" ne elaqesi oldushunu bilmirik. Ele bilmediyimiz uçun de mahninin neqaretinde seslenen „Vay, Sinan olsun, Sari Gelin" misrasini da gah anan olsun, gah da nenen olsun Sari Gelin kimi oxuyuruq.

Onsuz da Sari Gelinin anasi olmushdu. Bu nakam eshqin bash tutmamasinda onun heç bir rolu ola bilmezdi. Muellif hem de ashiq, yeni bu mahnini yaradan ve oxuyan ozu-ozunu qarshayirdi. "Vay, Sinan olsun” deyirdi. Eslinde, bu mahninin metninde muellif oz adini çox açiq shekilde gosterib. Zaman-zaman menasini basha dushmedikce biz onu tehrif ederek oxumasha bashlamishiq.

indi ise qayidaq mahninin metnindeki diger, nece deyerler, „ziddiyyetlere".

Nikolayevin aci ve çaresiz etirafi

Evvela onu qeyd edek ki, „Sari Gelin" mahnisinin qipçaq versiyasi 1800-cu illerin sonunda Ukraynada yashayan F.A.Nikolayev adli xristian qipçashin dilinden qeyde alinib. Eyni zamanda, hemin vaxt F.A.Nikolayevin kifayet qeder yashli oldushu melum olur ve o da melum olur ki, Nikolayev ondan sonra kimlerinse bu dilde (»oz tilimiz" adlandirdishi qipçaq dilinde) danishacashina umidini itirdiyini bildirir.

Demeli, mahninin tarixi bir az daha uzaqlara gedib çixir. O vaxtlara ki, Qafqaz qipçaqlari ile Desti-qipçaq qipçaqlari arasinda six medeni, menevi, sosial-iqtisadi ve s. elaqeler movcud idi. Yeni Cenubi Qafqazda danishilan bir hekayet, yaxud oxunan bir neshme shifahi shekilde yayilaraq Ukraynaya, Dnepr sahillerine, hetta belke Dunay sahillerine qeder yayila bilirdi. Eks halda bu mahninin sozlerinin Azov etrafinda yashamasi mumkun olmazdi. Belelikle, ortada isbata ehtiyaci olmayan bir heqiqet, aksioma var: «Sari Gelin» bir qipçaq turkusudur!

Buraya qeder soylediklerimiz de dediklerimizi subut edir. Ancaq biz yene de arashdirmamiza davam ederek detallari aydinlashdirmaqla bir de mahninin metnini ozumuze, yeni daxili auditoriyamiza izah edek.





"Saçin ucun hormezler” ne demekdir?!

ilkin olaraq mahninin birinci misrasindan bashlayaq. Her iki versiyada, demek olar ki, birinci misra eynidir.

«Saçin ucun hormezler» Azerbaycan versiyasi.

«Axiz sat`in ormezler» qipçaq versiyasi.

Qedim turklerde insanlarin ictimai mensheyi, sosial statusu ile bashli olduqca maraqli zahiri tezahurler var idi. Bunlar ozunu geyimde, saç duzumunde, silahda, meishet eshyalarinda ve s. buruze verirdi. Eslinde indi de beledir. uzuk taxmashin, hetta onu hansi barmasha taxmashin, yaxud qadinlarin qashlarini nece duzeltmelerinin ve s. oz xususi menasi var. Sosial-ictimai mensheyi ve statusu mueyyenleshdiren bele unsurlerden biri de saç idi.

Qedim turkler hemishe uzun saç saxlayardilar. Ushaqlar yeniyetme yashlarina çatdiqda ise oshlanlardan ferqlensinler deye qizlarin saçini horerdiler. Hetta bezi hallarda qizla oshlani «deyikli» elan etmek uçun valideynler ushaq vaxti onlarin saçlarinin ucunu bir-birine horer, bir nov talelerini bir-birine bashlamish olduqlarini bildirerdiler. Bu, eslinde, indi de Azerbaycanda movcud olan filankesin qizi ile filankesin oshlu deyiklidir, yaxud beshikkesmesidir enenesinin qedim varianti idi.

Konkret halda, yeni tedqiq etdiyimiz mahninin metninden de gorunur ki, ashiqin meshuquna qovushmaq umidi yoxdur. Meshuqe onun uçun elçatmazdir. Onlarin saçi heç vaxt bir-birine horulmeyecek, tale ulduzlari heç vaxt birleshmeyecek. Mahnidaki hezin keder ve urek sizildadan qem de ele bu umidsizlikdir.

Novobeshevli qipçaq Trandafilovun dedikleri

izahimizi guclendirmek uçun yene 1800-cu illerde Ukraynanin Novobeshev (Novobeshev — rusca yeni, qipçaqca besh ev soz birleshmesinden emele gelmish toponimdir) menteqesinde yashayan xristian qipçaq i.L.Trandafilovun dilinden qeyde alinmish bir sheiri teqdim edek.

Todora edim de, — oldum Todur,
On et`i yil da çoban yurdum.
Siya sat`imi ordurmedim,
Xizlishimi da bildirmedim.

Seiri muasir edebi dilimize uyshunlashdiraq:

Todora idi, oldum Todur.
On iki il çoban getdim.
Qara saçimi hordurmedim,
Qiz olmashimi bildirmedim.

Seir hansisa sebebden merhumiyyetlere duçar olmush Todora adli bir qizin dilinden yazilib. Bu qiz ozunu Todur kimi teqdim ederek çoban ishleyir ve bu iller erzinde saçini oshlan kimi kesdirir, onu hordurmur ki, qiz oldushu belli olmasin. Bu sheir yuxarida saçla bashli dediyimiz sosial-medeni statusun bir subutudur. Demeli, saçin ucunun horulmesi, yaxud umumiyyetle horulub-horulmemesi ile bashli ashiqin narahatçilishi esasli imish.

Eyni zamanda, «Saçin ucun hormezler» misrasi ile «Seni mene vermezler» misrasi arasinda birbasha elaqe var imish. Mahninin illerle bize gizli qalan sirlerinden birini belece açmish olduq. ikinci sirr ise mahninin qipçaq versiyasinin ikinci bendinin birinci misralarindadir.

«Sari Gelin»in bashqa bir sirri, yaxud ne uçun sekkiz qat…

Axiz, saçin set`iz xat
T`es birisin, bizqe sat.

Yeni:

Ay qiz, saçin sekkiz qat,
Kes birisin bize sat.

Bu ne demekdir? Niye mehz sekkiz qat? Boyuk ehtimalla qat dedikde sekkiz horuk nezerde tutulur. Bes bu sekkiz nedir? Niye indi de bezi kendlerimizde hele de qizlarin saçini sekkiz horuk horurler. Suuralti yaddashla bize dikte edilen bu adeti hele de qorumasha bizi vadar eden nedir?!

Sekkiz horuk ve ya sekkiz qata keçmezden once ele bayrashimizdaki sekkizgusheli ulduzdan bashlayaq. Lap ele isteyirsinizse, xali ve kilimlerimizde olan sekkizgusheli naxishlara diqqet edek. Bunlarin hamisinin bir menasi var. Bu da Oshuz xanin 24 oshuz boyuna dunyani zebt etmek uçun verdiyi xeritenin koordinatlari, istiqametleridir. O gunden bu gune qeder yashayaraq nehayet bayrashimizda ozune yer tapib.

Bu sekkiz istiqamet dord ceheti — sherq, qerb, shimal, cenub ve bunlar arasinda olan dord yarimceheti simvolize edir. Dolayisi ile turklerin dunya uzerinde hakimiyyetini simvolize edir. Bu sekkiz qat, yaxud sekkiz istiqametin mehebbet mustevisine transfer edilmesinin menasi ise sevdiyinin ureyine hakim olmaq menasindadir. Yeni senin qelbinin tek hakimi men olmaq isteyirem, burada menden bashqa heç kese yer olmamalidir, menasindadir. Gorunduyu kimi, sevdiyi qizin saçlari ashiqin mehebbet dunyasidir ve bu dunyanin tekbashina hakimi olmaq da onun arzusudur.

Mahninin uçuncu kilid noqtesi ise artiq yuxarida qeyd etdiyimiz kimi, neqaretde Sinan sozunun anan, yaxud nenen sozu ile evez edilmesidir ki, bunu da izah etdik.





Sari Gelinin sari olmasi simvolikdir, yoxsa heqiqet?!

izah edilmesi vacib olan duyun noqtelerinden biri mahnida tesvir olunan qehremanin Sari Gelin adlandirilmasidir. Niye Sari Gelin? Burada sari simvolik rengdirmi, simvolikdirse neyi izah edir? Yoxsa ele qehreman sarishin oldushu uçun Sari Gelin adlandirilir. Arashdirmalarimiz bele bir neticeye gelmeye imkan verir ki, biz cesaretle, tereddud etmeden Sari Gelinin ailesini qipçaq ailesi kimi qebul edek. Qipçaq, yaxud poleves sozunun menasi da ele sari demekdir. Demeli, boyuk ehtimalla sari sozu ele Sari Gelinin deri piqmentasiyasi ile (derisinin rengi) ile bashlidir.

Bu versiyani quvvetlendirmek uçun bir daha hadisenin, hekayenin yashandishi mekana uz tutaq. Refik Altunay gezdiyi obalarin Corux çayi boyunca yerleshdiyini qeyd edir. Bes Corux ne demekdir? Onun qipçaqlarla bir elaqesi varmi? Evvela qeyd etmek lazimdir ki, «Corux» bir hidronimdir. Yeni çay adidir. Lakin bir qeder daha diqqetle yanashsaq, bu sozun, bele demek mumkunse, etno-hidronim oldushunu gore bilerik.

Corux, çorlar, shorlar ve Azerbaycan toponimleri…

Tarixçilerin ve turkoloqlarin umumi qenaeti beledir ki, çorlar, yaxud shorlar hun-qipçaq tayfalaridir. Bu tayfalarin, yeni çorlarin, yaxud shorlarin adi ile bashli ister Azerbaycanda, ister Turkiyede, isterse de Sibirde ve Rusiya Federasiyasinin en muxtelif yerlerinde çoxlu sayda toponimler var.

Çor ve shor sozunun ferqli teleffuzu ise oshuz-qipçaq lehcesindeki fonetik deyishme ile bashlidir. Meselen, Azerbaycanin merkezinde ve sherqinde oshuzlar ustunluk teshkil etdiyi uçun shuyud kimi tanidishimiz bitkiye ele shuyud deyirler. Qerbinde, yeni Gencebasarda ise hun-qipçaqlarin nesilleri ustunluk teshkil etdiyi uçun shuyude çuyud deyirler. Bu canli numuneden de gorunduyu kimi, rus turkologiya elminde shorlar kimi taninan ve hazirda Novosibirskde yashayan ve sayi 2 min nefer olan shorlar ozlerine çor, yaxud "çor kiji" deyirler. Demeli, Corux çayinin adi da qipçaq çorlarla bashlidir.

Azerbaycanda ise bu soz shor sheklinde ishlendiyi uçun Naxçivan Muxtar Respublikasinin Serur rayonunun adinda ve Sirvan mahalinin adinda kok olaraq ishtirak edir. Yerli sherurlular oz rayonlarinin adini Seril (Sortil) kimi teleffuz edirler. Bu shor eli (Sor El) menasini verir ve rayonun adi da etnonimdir.

Sirvan sozunde de shor komponenti vardir. Burada da shor kok kimi ishtirak edir: Sor+van (yeni Sirvan). Burada shor yene shorlarin etnik adi, Van ise «Dede Qorqud» dastaninda ishledilen ban sozunun fonetik deformasiyaya ushramish formasidir. Dastanda ash-ban evlerden behs edilir. Ban arxaik menada yashayish yeri, meskeni, hazirki menada ise evin ortuyu, ustu menasinda ishledilir. Sorlarla bashli bashqa bir etnonim ise yuxarida qeyd etdiyimiz Refik Altunayin rast geldiyi Elinin mahalinin adidir.

Refik Altunay Elinin Oxçu kendinden oldushunu bildirir. Biz ise bu kendin tarixi Qerbi Azerbaycanin (indiki Ermenistan Respublikasinin) Amasiya rayonunda oldushunu qeyd etmishdik. Amasiya rayonunda Soreil adli mahal var idi ve bu mahal Qars vadisi ile Ardahana bitishik erazi idi. Ele Soreil adi da shorlarla bashli etnonimdir. Burada da eyni ile Seril etnoniminde oldushu kimi, shor ve el komponentleri birlesherek shor eli menasini verir. Her iki etnonimin leksik menasi ve fonetik strukturu eyniyyet teshkil edir. Sozemelegelme formasi da eynidir. Bu izahatimizi çox uzatmadan Corux çayinin da qipçaqlarla bashli oldushunu diqqete teqdim etmeyi lazim bildik. Demeli, erazide olan adlar, toponimler, hidronimler de qipçaqlarla bashlidir. Bu ise Sari Gelinin qipçaq qizi olmasi ile bashli ireli surduyumuz iddiani daha da quvvetlendirir.

Sari sozunun diger menalarina geldikde ise, bezi arashdirmaçilar bunu guneshle elaqelendirmeye çalishirlar. Doshrudur, qedim turklerde gunesh, ay hetta qor (atesh) kultu olub, ancaq konkret halda, yeni bu mahninin metninde sari rengi guneshle birbasha elaqedar deyil. Bu barede bir az sonra daha etrafli danishacashiq.

Sari rengi diger dastanlarimizda…

Helelikse sari rengi ile bashli dastanlarimiza muraciet edek. Butun turklerin ana dastani olan «Dede Qorqud» dastanimizda boylardan biri «Qanli Qoca oshlu Qanturali» boyudur. Ele buradaca tarixçilerimize ve edebiyyatçilarimiza bir irad tutmashi lazim bilirem. Dastandaki boy Kanqli Qoca oshlu Kanq Turali adlandirilmalidir. Ele orijinalda da beledir. Kanqlar ise turk boyudur ve hazirda Azerbaycanda kengerliler kimi taninirlar. Ancaq men Almati sheherinde ozunu kanq kimi taniyan canli kanqla (pasportunda qazax yazilib) tanish olmushdum.

Dastanin qisa sujeti beledir. Qanturalin evlenme vaxti çatib, o, turkmen qizina evlenmek istemir, «Men ince-nazik turkmen qizinin ustune yixilsam gobeyi partlayar. Mene qilinc çalan, at çapan qiz lazimdir» deyir. uz tutur iç Oshuza, qiz beyene bilmir. Sonra Dish Oshuza, yene axtardishini tapa bilmir. Nehayet, Qalin Oshuzun serhedlerini asharaq Trabzonda, kafir elinde sari donlu Selcan xatunun sorashini alaraq oraya gelir. Sari donlu Selcan xatunu almaq uçun bushayla, bushrayla (ner) ve aslanla savashmali olur. Ve nehayet, qizi alaraq Qalin Oshuza geri donur.

Gorunduyu kimi, Selcan xatun sari donludur, kafirdir (qeyri-muselman), bundan qalan diger meselelerde onun mensub oldushu tayfa ile Oshuz tayfalari arasinda heç bir ferq, dil, medeniyyet, meishet ve s. yoxdur. Demeli, sari donlu Selcan xatun xristian qipçaq qizidir.

«Danishmendname» dastaninda xristian qipçaqlar

«Her bir xalq oz milli-medeni yaddashi qeder movcuddur, yaxud Akdamar ermeni kilsesidirmi?» adli meqalemizde Trabzonda çarliq qurmush xristian qipçaqlardan behs etmish, onlarin hokmdarlarinin adinin Tadik oldushunu ve bu ada Orxon-Yenisey abidelerinde, Goyturk metnlerinde de rast gelindiyini vurshulamishdiq. Hetta «Danishmendname» dastanindan sitat getirerek bu xristian qipçaqlarin yunanlarla beraber Aybasti yaylasinda (indiki Ordu sheheri yaxinlishinda, Turkiyede) selcuqlu serkerdesi Melik Danishmend Qaziye qarshi vurushdushunu, birleshmish qipçaq-yunan ordusuna rehberlik etdiyini bildirmishdik. Trabzon etrafinda qipçaqlarin (caniklerin) meskunlashma tarixinin ise e.e. III-IV esrlere, bashqa bir ehtimalla ise VII-IX esrlere aid oldushunu soylemishdik.

Nezere alsaq ki, "Dede-Qorqud” dastaninda bash veren hadiseleri de tarixçilerimiz hemin dovre aid edirler (men bu fikirlerle qismen raziyam) onda sari donlu Selcan xatunun da kral Tadikin mensub oldushu qipçaqlardan olmasi versiyasini ireli sure bilerik. Demeli, artiq elimizde iki deqiq menbeden gelen iki qipçaq qizi haqqinda melumat var. Her iki halda onlar sari rengi ile bashlidirlar. Onda biz meseleni bele qoymaliyiq, ya qipçaq qizlari doshrudan sarishin gozel idiler, ya da butovlukde sari reng umumen qipçaqlari simvolize edir.

«Oshuz Xan» dastaninda qipçaqlarin anasi nece tesvir edilir?

Gelin ele buradaca bashqa bir dastanimiza muraciet ederek qipçaq ve sari rengi arasinda olan bashlilishi aydinlashdirmasha çalishaq. Bu moteber menbe «Oshuz Xan» dastanidir.

Dastanda qeyd edilir ki, bir gun Oshuz Xan meshede ov ederken birden golun ortasinda bitmish bar ashacin koshushunda bir qiz gorur. Qizin gozu goyden daha goy, saçlari sari, deniz kimi dalshali, dishleri inci kimi idi. Oshuz Xan bu qizla evlenir.

Dastani davam etdirmeden derhal movzumuza aid olan meqamlara diqqet edek.

Demeli, mavi gozlu, sarishin qiz ashac koshushunda oturmushdu. Bu koshush sozunun arxaik turkcemizdeki formasi «qopuçuq»dur. Butun tarixçiler ve turkoloqlar da qipçaq sozunun mehz «qapucuq», yeni koshush sozunden torendiyini mubahisesiz qebul edirler. Demeli, ilkin menbeden bashlayaraq qipçaqlar sari rengi ile bashli olublar. Çunki saçlari ve sifetleri sarishin idi. Ele ruslar da qipçaqlarla rastlashanda onlari bu keyfiyyetlerine gore sarishin (poloveç) adlandiriblar. Sari Gelin de qipçaq qizi oldushu uçun sarishin idi ve mensub oldushu kokun keyfiyyetlerini dashiyirdi. Yeni burada abstarktizme ehtiyac yoxdur. Sari Gelin gunesh-zad deyil, ele indi de turk kishilerinin bir qisminin çox sevdiyi sarishin gozeldir.

«Sari Gelin» ermenice necedir?!

Yaxshi, bes «Sari Gelin»e sahib çixmaq isteyen ermeniler heç ozlerine sual vermirlermi ki, neye gore bu mahnini turkce yaziblar?! Axi her xalqin yaradiciliq numunesi oz dilinde olur. Bu suala qoy ermeniler ve onlari mudafie edenler cavab versinler. Çunki bu cavab nece olsa da, sadece, absurd olacaq.

Biz ise ermenilerin evezinden de zehmet çekib onlarin dilinde "Sari Gelin”in nece oldushunu deyerli oxucularimizin diqqetine çatdiracashiq. Ermeniler (haylar) sariya «deshn» deyirler, geline ise «hars». Eger çox xoshlari gelirse, gedib ozlerine «deshn hars» mahnisi yaratsinlar. «Sari Gelin» ise bizimdir!

Ele indi de mahnilarimiz tehrif edilir

Eslinde bu gun de mahnilarimizin sozlerini mushennilerimiz çox vaxt tehrif edib oxuyurlar. Teessufle qeyd etmeliyik ki, "irevanda xan qalmadi" adli xalq mahnimiz evveller "irevanda xal qalmadi” sheklinde tehrif edilirdi. indi ise çox hallarda «Qarabashda xal qalmadi» kimi oxunur. Bu qetiyyen yolverilmezdir. Çunki xalq mahnilari konkret tarixi sheraitde yaranmaqla dovrun hadiselerini ozunde lokalize edir ve informasiya menbeyi rolunda çixish edir.

Meselen, "irevanda xan qalmadi" mahnisi irevan xanlishinin suqutunu ve oradaki dehshetli koçu ozunde eks etdirir. Sonralar da bir bashqa ashiq sevgilisinin koç etmesini ozu uçun shexsi mustevide facie sayaraq onu irevan koçunun faciesine benzedir.

«Gilavar» havasi ustunde ashiqlarimizin oxudushu mahninin sozleri ashashidaki kimidir:

Ay ashalar, gedene bax, gedene,
Meni gozu yashli qoyub yar gedir.
Yuklenibdir qefle, qatir barxana
Ele bil ki, kulli irevan koçur.

Butun bunlar olduqca maraqli ve xususi tedqiqat teleb eden movzulardir. Ona gore de, milli-medeni servetlerimiz olan, menevi dunyamizin butun atributlarina, o cumleden mahnilarimiza olduqca hessas yanashmali, onlari tehrif etmemeli, yeri geldikce izahedici fikirler soylemekle yaddashimizi tezelemeliyik. Eks halda «Sari Gelin» mahnisini izah etmek uçun xususi tedqiqat apardishimiz kimi, diger mahnilarimizin da bize aid oldushunu isbat etmek uçun bu zehmete qatlashmali olacashiq. O da ozumuzde fedakarliq ve milli teessubkeshlik tapsaq.

Qeyd: Bu arashdirmani tamamlamaq uçun dord olkenin — Turkiyenin, Qazaxistanin, Ukraynanin ve Azerbaycanin arxiv materiallarindan istifade etmeli oldum. Qazaxistanin Ekonomika ve Konsoltinq Universitetinin kitabxanasindan qazax dostlarim mene deyerli melumatlar gonderdiler. Ancaq bununla yanashi, axtardishim menbeleri tapmashima, mence, "Sari Gelinin ruhu" komek oldu. Eks teqdirde illerle axtarsan bele, bezen lazimi melumati elde ede bilmirsen. Bu defe ise sanki axtardiqlarimin ozu gelib meni tapirdi. Ruhun shad olsun, qipçaq qizi SARI GELiN!

Muellif: Hikmet BABAOÄžLU, «Yeni Azerbaycan» qezetinin bash redaktoru


  • müəllif: Andy
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 1
hello again kashmira I just read boys wiutoht names and my dadima wears a sari 2 days ago and i really loved the diagram in the back of my dadima wears a sari and I also just started keeping corner it is a happy book in the begining but it just started to get sad, oh and by the way my author report is comming along well.

  • müəllif: Nicole
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 2
Hi Kashmira sheth, I just finished redniag your book Blue Jasmine. It is now one of my favorite books! At school we have to write a report, and send it to the author, so I was wondering if you could send me your address to my e-mail so I can turn it in on Monday. http://uttpiihnbnf.com gjniyx [link=http://soslewgh.com]soslewgh[/link]

  • müəllif: Trish
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 3
It seems to me this blog is more about trying to eat out less. I was wondering what basic ingredients you have in your pantry. Do you have flour and sugar? Could you make scones or biscuits instead of continually buying baked goods? (Although you’d have to buy more expensive butter from the market.) It’s easier to stretch your money by buying greens and making a lot of salads. If you had red wine vinegar or white wine vinegar, as well as olive oil, you could make your own vinaigrette. If you already slipped on your project, I would think about just going to a grocery to get the basics for your pantry. I love meat and dairy, but I would also consider not buying meat and fish every time you go to the farmers’ market because it kills your bank account. If you don’t want to go to a grocery, then you could make hearty vegetarian dishes like ratatouille. cheap accutane online accutane buy viagra on the web

  • müəllif: Anitra
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 4
seriously but meant with a wink. I wrote a few rough drafts…. Laughed to myself. I secretly think I’m hilarious. My self doubt overtook me however…….. So now I am forced to write this boring paragraph to express my “feelings”………UGGGH!!!Sari….. I loved how you shared your insecurities…. It reminds me of how I felt when starting a new job. People tend to make their jobs seem so very important and complicated… and I often thought I wouldn’t be able to do it. Soon…. I’d realize it was incredibly easy and that the complications were just a smoke screen to build up egos and reputations. I wonder however….. if I wouldn’t have tried so hard without my self doubt…. It is a wonderful motivation factor. The trick is to jump in….. and then realize the water is just fine.Thanks for this reminder………… boston university online courses classes online creative writing

  • müəllif: Rumor
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 5
[...] [...] [...] [...] Things can take a dip, and it is better to take some good steps in advance. One great way to stay away from becoming a victim of these techniques is embarrassing to see a good company for debt consolidation credit card. You will always find this option to work for you the best possible way. If you have many lenders, this is the right way to deal with them. These companies satisfy all these lenders and help you make one payment per month. This saves you face different kinds of embarrassing situations and helps you get out of debt in a much quicker. So make the best use of this option and you avoid becoming a laughing stock.Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com cheap viagra accutane online

  • 6
[...] [...] [...] [...] [...] [...] Things can take a dip, and it is better to take some good steps in advance. One great way to stay away from becoming a victim of these techniques is embarrassing to see a good company for debt consolidation credit card. You will always find this option to work for you the best possible way. If you have many lenders, this is the right way to deal with them. These companies satisfy all these lenders and help you make one payment per month. This saves you face different kinds of embarrassing situations and helps you get out of debt in a much quicker. So make the best use of this option and you avoid becoming a laughing stock.Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com accutane buying prednisone tablets

  • müəllif: Kevrell
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 7
[...] [...] [...] [...] [...] [...] Things can take a dip, and it is better to take some good steps in advance. One great way to stay away from becoming a victim of these techniques is embarrassing to see a good company for debt consolidation credit card. You will always find this option to work for you the best possible way. If you have many lenders, this is the right way to deal with them. These companies satisfy all these lenders and help you make one payment per month. This saves you face different kinds of embarrassing situations and helps you get out of debt in a much quicker. So make the best use of this option and you avoid becoming a laughing stock.Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com accutane cheap corporate credit card secured generic cialafil

  • müəllif: Jaxon
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 8
[...] [...] [...] [...] [...] Things can take a dip, and it is better to take some good steps in advance. One great way to stay away from becoming a victim of these techniques is embarrassing to see a good company for debt consolidation credit card. You will always find this option to work for you the best possible way. If you have many lenders, this is the right way to deal with them. These companies satisfy all these lenders and help you make one payment per month. This saves you face different kinds of embarrassing situations and helps you get out of debt in a much quicker. So make the best use of this option and you avoid becoming a laughing stock.Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com [...]Source: millionsonoffer.com professional liability insurance student accutane lawyer salary new car insurance

  • müəllif: uvwq50
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 26
<a href=" http://tadalafilgenericusa.com ">cialis dosage 40 mg</a> 404228 <a href=" http://genericcialiscoupon.com ">cialis professional 20 mg</a> bchzrs <a href=" http://cialisprescriptionusa.com ">cialis dosage</a> 616298, <a href=" http://buycialisnoscript.com ">cialis</a> 749904 cialis side effects

  • müəllif: oxif24
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 27
<a href=" http://tadalafilgenericusa.com ">buy cialis</a> 384967 <a href=" http://www.cialis20mgusa.com ">cialis</a> qyoeyi <a href=" http://canadacialispharmacy.com ">cialis online</a> 316618, <a href=" http://www.pricecialisusa.com ">cialis without prescription</a> 483150 buy cialis

  • müəllif: oyedad
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 28
<a href="http://www.genericviagrausawww.com">generic viagra</a> viagra coupon

  • müəllif: kgezlg
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 29
<a href="http://genericsildenafilviagra.com">viagra</a> <a href="http://genericviagrausapharmacy.com">buy generic viagra</a> <a href="http://www.viagragd.com">viagra generic</a> <a href="http://medexpressrx24.com">cheap generic viagra</a> viagra

  • müəllif: osypfv
  • Qrupu: Qonaq Statusu:
  • 30
<a href="http://www.genericcialisca.com">cialis</a>, 228753, <a href="http://genericoralmeds.com">generic cialis</a>, mfwr01, <a href="http://kamagraoraljellyi.com">kamagra without prescription</a>, 922649. <a href="http://www.kamagrabablo.com">kamagra 100mg</a>, fmvzax90 generic cialis buy

<a href="http://kamagraoraljellyusa.com">buy kamagra online</a> 612720 <a href="http://drugsprescriptionusa.com">buy viagra without prescription</a> kbhkvc <a href="http://www.usapropecia.com">finasteride</a> 782538 kamagra


Şərh yazmaq

Adınız:* E-Mail:*
Təhlükəsizlik şifrəsi: *